Archif y blog

Cylchdaith Cemlyn

cemlyn-os

Man cychwyn: Maes Parcio ger Tyddyn Sydney (SH 33615 93123)
Ar y daith: Gary a Mari
Amser: Dydd Sul 18 Medi, 2016: 1400 – 1530
Tywydd: Sych
Pellter:  4 milltir

Gyda’r ddau ohonnom wedi bod yn brysur trwy’r wythnos, dyma benderfynnu wfftio’r gwaith ty a mynd am dro gan bod y tywydd mor ffafriol! Ond gan ei fod yn benderfyniad munud olaf dyma ddewis cylchdaith gymharol rhwydd a chymharol fyr o amgylch Cemlyn.

Er mwyn cyrraedd y man cychwyn mae angen troi gyferbyn â thafarn y Douglas Arms yn Tregele a gyrru am tua milltir a hanner cyn gweld arwydd i’r maes parcio ar y dde.

Mae’r tir yn berchen i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac yn ystod misoedd Ebrill, Mai, Mehefin a Gorffennaf nid oes modd cerdded ar hyd y sarn ar lan y lagŵn gan fod adar yn nythu.

Mae sawl rhywogaeth o adar prin yn ymweld â’r lagŵn hyfryd yma gyda Môr-wennol y Gogledd (Arctic Tern), sy’n ymddangos ar logo Llwybr Arfordirol Ynys Môn, yn ymwelydd cyson ynghŷd â’r Môr-wennol Bigddu (Sandwich Tern) a’r Môr-wennol Gyffredin (Common Tern).

Mae’r daith ar hyd y sarn yn anoddach na’r disgwyl oherwydd y graean bras ond peidiwch a phoeni gan mai dyma ddarn anoddaf y daith!

Ar ochr draw y sarn mae ‘na dŷ sy’n llechu tu ôl i furiau uchel. Bryn Aber oedd tŷ’r naturiaethwr, Capten Vivian Hewitt, symudodd i’r ardal yn y 1930au gan brynnu llawer o’r tir o gwmpas y tŷ sydd bellach yn rhan o’r warchodfa natur.

Roedd gan Gapten Hewitt ddiddordeb mawr mewn adar ac yn ogystal â chodi’r argae cyntaf i greu lagŵn. Llwyddodd i ddenu adar y môr i’r warchodfa ond roedd o hefyd am ddenu adar llai felly cododd furiau uchel o amgylch Bryn Aber er mwyn gwarchod yr ardd rhag y gwyntoedd cryf.

Er mwyn parhau ar hyd llwybr yr arfordir mae angen croesi’r bont fechan a throi i’r dde allan o’r ail faes parcio tuag at Drwyn Cemlyn, ond mae modd dilyn llwybr i’r chwith tuag at bentref Llanfairynghornwy os am osgoi’r arfordir.

Cyn cyrraedd y trwyn, ac ar ôl pasio’r cofeb i gofio’r Bâd Achub cyntaf ar Ynys Môn, mae’r llwybr yn troi i’r chwith, trwy giât mochyn, tuag at Craig yr Iwrch.

Mae’r dŵr o amgylch Craig yr Iwrch yn hafan i forloi ac i ddolffiniaid … ond yn anffodus, doedd na’r un ohonnynt i’w gweld ar y diwrnod yma!

mona-antiqua-restaurataGer Hen Borth mae modd gadael llwybr yr arfordir a throi tuag at fferm Ty’n Llan lle mae eglwys Sant Rhwydrus – un o eglwysi mwyaf anghysbell Ynys Môn, os nad Cymru.

Yn ôl Henry Rowlands, rheithor eglwys Llanidan, yn ei lyfr Mona Antiqua Restaurata: An Archaeological Discourse on the Antiquities, Natural and Historical, of the Isle of Anglesey, the Antient Seat of the British Druids a gyhoeddwyd yn 1723, mab Brenin Connacht oedd Rhwydrus oedd wedi teithio draw i Gymru ar yr un pryd â Rhuddlad, merch Brenin Leinster.

Cafodd yr eglwys cyntaf ei hadeiladu yma yn y 6ed ganrif gyda’r eglwys bresennol yn dyddio o’r 12fed ganrif ac yn un o’r eglwysi prin ar yr ynys sy’n dod o’r cyfnod cyn y diwygiad Protestanaidd.

Ym mynwent yr egwlys mae dau fedd sydd o ddiddordeb. Yma claddwyd corff Capten Christen Osuldsen o Norwy a foddwyd pan ddryllwyd ei long, y Thomas Humphries  ym mis Ionawr 1867 tra’n cludo halen o Lerpwl i Efrog Newydd.

Gerllaw mae bedd Pilot Officer Vivian Weston Parry,un o’r prin feddi yn y fynwent sy’n dyddio o’r 20fed ganrif.

Cafodd P/O Parry ei urddo â’r Distinguished Flying Cross yn ystod yr Ail Ryfel Byd tra’n ynniwr gyda 150 Squadron. Bu farw ym mis Medi 1942 pan bu rhaid i’w awyren, oedd yn dychwelyd o hediad fomio dros Bremen, Yr Almaen, lanio ar frys yn Sir Efrog.

Ar ôl dychwelyd i’r llwybr arfordirol, mae’r llwybr yn cwrdd â diweddglo taith Cylch y Garn ger Hen Borth cyn ymuno â’r ffordd lle mae angenn troi i’r chwith a cherdded yn ôl tua Gwarchodfa Cemlyn.

Oriel: Cylchdaith Cemlyn

Oriel: Cylchdaith Sannan

 

Cylchdaith Sannan

sannan
Man cychwyn
: Maes Parcio Canolfan Ymwelwyr Llyn Alaw (SH 373855)
Ar y daith: Gary a Mari
Amser: Dydd Sadwrn 14 Chwefror, 2015: 1500 – 1715
Tywydd: Sych … ond gwlyb o dan draed
Pellter:  6 milltir

Penderfyniad munud olaf oedd y daith gerdded yma felly yn hytrach ‘na cherdded rhan o’r Llwybr Arfordirol dyma ddewis un o Gylchdeithiau’r Seintiau sydd yn fyrach ac felly’n haws i’w gwblhau cyn i olau dydd ddiflannu – rhywbeth pwysig i’w ystyried yn ystod mis Chwefror!

Mae dau o Gylchdeithiau’r Seintiau yn cychwyn ger Canolfan Ymwelwyr Llyn Alaw … neu’r hyn sy’n cael ei alw’n “Ganolfan Ymwelwyr”, gan mai cwt pren gyda’i ffenestri wedi’i chwalu ydi’r “Ganolfan” bondigrybwyll erbyn hyn … ond o leia’ mae’n le cyfleus i barcio’r car.

Wrth adael y maes parcio mae ‘na arwydd sy’n dangos mai troi i’r dde sydd ei angen ar gyfer Cylchdaith Sannan ac ymlwybro i lawr y lôn fechan. Gan mai cerdded y daith mewn cyfeiriad clocwedd oeddem ni, roedd angen anwybyddu’r arwydd llwybr i’r dde cyn cyrraedd Bodnolwyn Wen a pharhau heibio i Caergwrli a Bryn Sannan cyn troi ar hyd y llwybr gerdded ger bwthyn Bronwen.

Mae’r llwybr yn crwydro ar draws gaeau Bodnolwyn Groes ac os edrychwch tua’r gogledd ar ôl pasio’r ty fferm mae modd gweld cromlech Bedd Branwen … mae’n haws fyth os ‘da chi wedi cofio’ch binocwlars (!) … ond yn anffodus nid oes mynediad cyhoeddus i’r gromlech bellach.

Ar ôl croesi Afon Alaw a chyrraedd caeau Hen Bont mae’n bosib mynd ar goll gan fod fferm Hen Bont wedi ffensio’n gymharol ddiweddar ac mae’n anodd gweld fod y llwybr yn croesi’r cowt … ond wedi dweud hynny, roedd y ffermwr yn ddigon clên i ddod allan a dangos y llwybr i ni!

Ar ôl croesi’r cowt a throi i’r chwith, mae’r llwybr yn troi yn syth i’r dde ac mae’n bwysig cadw i’r dde o’r gwrych er mwyn croesi’r cae a chyrraedd y lôn … peidiwch, da chi, â cherdded trwy’r gors cyn sylwi eich bod wedi mynd y ffordd anghywir ac yna gorfod cerdded yn ôl trwy’r gors!

Er nad yw’n rhan o’r gylchdaith fach yma, mae’n sicr werth ailymuno â’r llwybr wrth gamu dros y gamfa i’r chwith er mwyn ymweld ag eglwys Sant Afran, Sant Ieuan a Sant Sannan.

Mae’r eglwys yn dyddio o’r 14eg Ganrif ond dyw hi heb ei defnyddio ers 1899 a bellach yn dod o dan ofal Cyfeillion Eglwysi Digyfaill. Yr hyn sy’n rhyfeddol, i mi beth bynnag, yw cymaint o Saesneg sydd i’w weld ar y cerrig beddi o ystyried mai beddi o’r 18fed a 19fed ganrif mewn eglwys fechan yng nghanol Ynys Môn ydi rhain.

Ar ôl ymweld â’r egwlys, trowch yn ôl ar hyd y llwybr at y lôn cyn troi i’r chwith tuag at Melin Llynnon.

Mae modd cerdded ymlaen at y Felin am banad a theisen … os ‘da chi’n mynd am dro ar ôl Mawrth 28 … a ddim ar ddydd Gwener (!) … ond troi tuag adref ar hyd y llwybr ger Tyddyn Falog oedden ni yn ei wneud.

Ar ôl croesi’r caeau a cowt fferm Marian, mae’r llwybr yn cyrraedd yn ôl i bentref Elim ac mae angen troi i’r chwith hyd nes dod at y llwybr, sy’n troi i’r dde heibio i fferm Glanalaw ac ar draws y caeau yn ôl i faes parcio Llyn Alaw.

Pwllfannog i Porthaethwy

Pwllfannog i Porthaethwy

Man cychwyn: Pwllfannog, Llanfairpwll (SH 530 708)
Ar y daith: Ed, Ceri, Rhys, Megan, Gary, Mari, Ifan a Gwenno, Robin, Sonia … a Carlo
Amser: Dydd Sul 12 Chwefror: 1430 – 1610
Tywydd: Cymylog gydag ychydig o law mân
Pellter: 3 milltir

Wedi dyddiau Sul digon diflas heb yr un o’n teithiau cerdded fe lwyddom ni i droedio’r llwybr unwaith eto ddydd Sul er gwaetha’r tywydd ac er gwaetha’r ffaith bod na ambell i aelod o’r criw eisiau gweld rhyw gêm rygbi neu’i gilydd!

Ar ôl crwydro ar hyd yr arfordir deheuol o Foel y Don i Lyn Rhos Ddu yn ne orllewin yr ynys, penderfnwyd grwydro tua’r dwyrain o dan y ddwy bont yr wythnos yma er mwyn ceisio cwblhau darn deheuol y llwybr.

Yn anffodus, mae ‘na fwlch bach yn y llwybr arfordirol rhwng Moel y Don ar ochr orllewinol Plas Newydd a Phwllfannog, sydd ar yr ochr ddwyreiniol. ‘Dyw’r llwybr ddim yn cael troedio ar draws dir yr Ymddiriedolaeth Cenedlaethol felly mae’n rhaid ail-gychwyn ar y llwybr ym Mhwllfannog.

‘Da ni wedi dod ar draws sawl tŷ godidog ar y daith yma’n barod ond mae’r tai ger y man cychwyn ym Mhwllfannog yn arallfydol … yn enwedig yr un sydd â chwch anferth wedi ei barcio y tu allan i’r tŷ!

Mae’r llwybr yn troedio’n syth i lawr at lan yr afon ac mae’r golygfeydd ar hyd yr afon heibio’r ddwy bont yn hyfryd.

Mae gweddill teulu Pritchard yn tueddu i fynd yn flin efo fi pan ‘da ni allan yn cerdded gan bo fi’n mynnu stopio yn llawer rhy aml er mwyn tynnu lluniau ac mae’n anodd credu fod ‘na gymal o’r llwybr sydd efo nifer fwy o gyfleon tynnu lluniau trawiadol – yn enwedig lle mae pensarniaeth godidog y pontydd yn wrthgyferbyniad llwyr i’r tirwedd a’r afon gerllaw.

Ar ôl pasio cefn yr hen ysgol forwrol, TS Indefatigable, mae’r llwybr yn parhau ar hyd lan yr afon gan basio cerflun o’r Llyngesydd Nelson a godwyd yn y 1850au gan yr Arglwydd Henry Paget, 4ydd Marquis Sir Fôn – mab y Marquis sydd ar ben y tŵr enwog yn Llanfairpwll.

Mae’r geiriau “Fell at Trafalgar 1805. England expects that every man will do his duty” wedi eu naddu i’r graig o dan y cerflun sydd yn rhoi rhyw fath o syniad i chi faint o wladgarwr oedd Henry Paget annwyl!

Wedi gadael Nelson yn syllu allan at y Fenai, mae’r llwybr yn esgyn tuag at eglwys Santes Fair a’i fynwent hynafol cyn troi i lawr am Bont Britannia a’i “Dau Lew Tew, Heb ddim blew” enwog. Yn anffodus mae’r cyfle i dynnu llun wedi ei gyfyngu braidd oherwydd yr holl graffiti anweddus sydd o amgylch y llewod a pileri’r bont.

Roedd y plantos wrth eu boddau’n pwyntio a gofyn beth oedd y gwahanol eiriau yn eu feddwl … fel tasa nhw erioed wedi clywed y geiriau o’r blaen!

Wrth droi cefn ar y graffiti a chychwyn am Bont y Borth mae’r llwybr yn rhodio ar hyd blatfformau pren trwy Goed y Môr ac mae ‘na ddigonedd o goed i’w dringo a llefydd cael picnic … pan fo’r tywydd yn well!

Yn anffodus, bui rhaid i Robin a Carlo ein gadael am gyfnod gan nad yw cŵn yn cael cerdded trwy Gae Glan Môr – a thra bo’r ddau ohonnyn nhw yn ei heglu hi am y brif ffordd, cafod y gweddill o’r criw hwyl a sbri yn croesi’r caeau mwyaf mwdlyd ar y daith hyd yma!

Yn wir, roedd ceisio croesi un darn o fwd anferthol a’r giât mochyn yn ei ganol yn fwy o her nag unrhyw beth ar y Krypton Factor ers talwm! Oni bai fod Ed wedi rhoi “help llaw” i Sonia, dwi’n siwr y buasa hi’n dal yna hyd heddiw yn hongian ar y giat yn cwyno bod na’m ffordd iddi ddod i lawr!!

Ar ôl ail ymuno â Robin a Carlo a cherdded ar hyd y ffordd tuag at tref Porthaethwy daeth y dafarn i’r golwg … ond mae’r llwybr yn troi yn ôl allan o’r dref heibio i’r clwb rygbi ac allan am Eglwys Sant Tysilio sydd ar ynys fechan yn y Fenai – bydd rhaid i’r beint ‘na ddisgwyl am ugain munud arall!

Mae fy hen, hen daid wedi ei gladdu ym mynwent Sant Tysilio ond ‘dy ni, fel teulu, wedi methu dod o hyd i’r bedd, a ‘da ni ddim yn siwr ychwaith pam ei fod wedi gladdu yma gan mai o Gaergybi y daw y teulu.

Ar ôl cerdded heibio i’r eglwys mae’r hen Bont y Borth yn dod yn fwy fwy amlwg tan eich bod o dan y pileri anferth ac yn rhyfeddu at y prosiect peirianneg anhygoel yma o’r 1820au cyn troi am sgwâr Porthaethwy … a’r dafarn. Cyfle felly am y peint holl bwysig ‘na … a diwedd y gêm rygbi wirion ‘na!