Archif y blog

Dic Evans, arwr y don

DSC_3988Ar ôl ymweld â Moelfre dros y Sul, a thynnu lluniau’r cerflun trawiadol o Dic Evans ger orsaf y Bad Achub, dwi’n credu fod hi’n werth nodi pwy yn union oedd yr arwr lleol yma.

Dic Evans, Moelfre, yw un o’r ychydig forwyr i ennill medal aur yr RNLI ddwywaith.

Roedd dŵr halen yn rhedeg trwy ei wythiennau gyda’i deidiau, ei dad a’i ewyrth i gyd yn aelodau o Fad Achub Moelfre ac ym 1954, ar ôl i’w ewyrth ymddeol, cafodd ei benodi’n gocsyn ar Fad Achub Moelfre.

Pedair mlynedd yn ddiweddarach cafodd Dic ei urddo â’i fedal aur cyntaf am achub criw llong y Hindlea. Ar 27 Hydref 1959 gyda gwyntoedd o dros 100 m.y.a. roedd yr Hindlea – llong 500 tunell – mewn peryg mawr o chael ei llusgo ar y creigiau ger Moelfre wrth iddi methu’n glir a dal ei hangor yn y gwynt.

Dim ond Dic a thri aelod arall o griw oedd wedi llwyddo i gyrraedd cwt y bad achub gan fod y llinellau ffôn wedi eu difrodi gan y storm a bu rhaid i aelod o griw y glannau fynd allan ar y môr yn y bad achub am y tro cyntaf.

Am awr a hanner, brwydrodd Dic gyda’r moroedd gwyllt wrth i’r Hindlea siglo’n frawychus o o ochr i ochr. Unwaith i’r criw dderbyn y gorchymyn i adael y llong, anwybyddodd Evans yr amgylchiadau erchyll i symud mor agos â phosib i’r llong a dwyn perswâd ar y criw i neidio i’r bad achub.

Yn ogystal â cheisio osgoi yr Hindlea, oedd yn cael ei thaflu o gwmpas gan y tonnau enfawr, cafwyd un eiliad ofnadwy pan dynnwyd y bad achub o dan y tonnau nes bod ei mast o dan ddŵr. Bu rhaid i Dic symud y bad achub o dan gysgod yr Hindlea ar 10 achlysur cyn gallu achub yr wyth aelod o griw, a 35 munud ar ôl i’r olaf neidio i’r bad achub, tarodd yr Hindlea yn erbyn y creigiau a’i chwalu’n deilchion.

Llwyddodd Dic i ennill ei ail fedal aur saithn mlynedd yn ddiweddarach ar ôl bod yn rhan o’r ymgyrch i achub criw y llong Groegaidd, Nafsiporos, oedd wedi colli pwer ac yn rhedeg yn hynod o agos at Ynysoedd y Moelrhoniaid.

Er i’r bad achub cael ei difrodi, llwyddodd Dic a’r criw o Murley Francis, Hugh Owen, Evan Owen, Huw Jones, William Maynard Davies, Capt David Jeavons a’i fab ei hun, David Evans, i achub 10 o’r criw gyda bad achub Caergybi yn achub pump aelod arall.

Pan ddaeth i ymddeol ym 1970, roedd bad achub Moelfre wedi achub 281 o fywydau yn ystod ei 50 mlynedd o wasanaeth.

Yn ogystal â’i ddwy fedal aur, cafodd Dic ei urddo â Medal Arian y Frenhines am ddewrder ar y môr ym 1960 a Medal yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1969. Cafodd ei urddo’n aelod o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 1978.

Gwaith Brics Porth Wen

Gwaith brics Porth Wen

Gwaith brics Porth Wen

Ar y daith gerdded rhwng Porth Amlwch a Chemaes mae modd gweld un o safleoedd diwydianol hanesyddol Ynys Môn wrth basio hen waith brics Porth Wen.

Mae’n warthus i feddwl, er fy mod wedi byw ar yr Ynys am y rhan helaeth o fy mywyd … ac wedi byw am gyfnod yng Nghemaes, cwta dwy filltir o Borth Wen … nad oeddwn i yn ymwybodol o fodolaeth yr hen waith brics!

Felly dyma fwrw ati i ddarganfod mwy am y safle er mwyn addysgu fy hun … ac Ifan, sydd wedi bod yn holi am y lle ers ddydd Gwener!

Sefydlwyd y gweithle yn y 1850au gan fod cyflenwad anferth o fwyn silica yn y graig cwarts gerllaw a chan fod brics silica yn gallu gwrthsefyll gwres tanbaid, roedd ‘na alw mawr amdanynt gan y diwydiant dur er mwyn adeiladu ffwrnesi ac odynau.

Mae’n rhaid talu teyrnged i ddyfeisgarwch pobl yr oes Fictoraidd lwyddodd i harnesu grym disgyrchiant i brosesu’r gwaith. Roedd y mwyn yn cael ei gloddio ar y penrhyn uwchben y gwaith cyn disgyn i lawr i droed y clogwyn lle roedd y brics yn cael eu siapio, eu sychu a’u tanio yn yr odynau.

Yn wahanol i Fynydd Parys, lle roedd y copr yn cael ei gludo i Borth Amlwch, penderfynwyd adeiladu harbwr fechan ym Mhorth Wen er mwyn cludo’r brics yn syth allan o’r gweithle.

Ond, er safon y brics, roedd sawl perchennog yn gwrthod caniatau i’w llongau angori yn yr harbwr oherwydd y peryglon o fod mewn harbwr mor fychan pan fo tywydd garw’n bygwth.

Erbyn dechrau’r Rhyfel Mawr roedd safon y gwaith wedi dirywio hefyd – yn ôl y chwedl leol, roedd hyn oherwydd anghydfod rhwng perchennog y gwaith a’i giaffar – a chyn diwedd 1914, roedd y gwaith wedi cau.

Bron i gan mlynedd yn ddiweddarach, mae sgerbwd y gweithle yn parhau i frwydro yn erbyn yr elfennau a chyda’r bae yn llawn o hen frics sy’n prysur erydu’n ôl i’w cyflwr gwreiddiol, mae’r olygfa yn un hynod o drawiadol sydd werth pob cam o’r daith o Borth Amlwch!