Archif y blog

Dic Evans, arwr y don

DSC_3988Ar ôl ymweld â Moelfre dros y Sul, a thynnu lluniau’r cerflun trawiadol o Dic Evans ger orsaf y Bad Achub, dwi’n credu fod hi’n werth nodi pwy yn union oedd yr arwr lleol yma.

Dic Evans, Moelfre, yw un o’r ychydig forwyr i ennill medal aur yr RNLI ddwywaith.

Roedd dŵr halen yn rhedeg trwy ei wythiennau gyda’i deidiau, ei dad a’i ewyrth i gyd yn aelodau o Fad Achub Moelfre ac ym 1954, ar ôl i’w ewyrth ymddeol, cafodd ei benodi’n gocsyn ar Fad Achub Moelfre.

Pedair mlynedd yn ddiweddarach cafodd Dic ei urddo â’i fedal aur cyntaf am achub criw llong y Hindlea. Ar 27 Hydref 1959 gyda gwyntoedd o dros 100 m.y.a. roedd yr Hindlea – llong 500 tunell – mewn peryg mawr o chael ei llusgo ar y creigiau ger Moelfre wrth iddi methu’n glir a dal ei hangor yn y gwynt.

Dim ond Dic a thri aelod arall o griw oedd wedi llwyddo i gyrraedd cwt y bad achub gan fod y llinellau ffôn wedi eu difrodi gan y storm a bu rhaid i aelod o griw y glannau fynd allan ar y môr yn y bad achub am y tro cyntaf.

Am awr a hanner, brwydrodd Dic gyda’r moroedd gwyllt wrth i’r Hindlea siglo’n frawychus o o ochr i ochr. Unwaith i’r criw dderbyn y gorchymyn i adael y llong, anwybyddodd Evans yr amgylchiadau erchyll i symud mor agos â phosib i’r llong a dwyn perswâd ar y criw i neidio i’r bad achub.

Yn ogystal â cheisio osgoi yr Hindlea, oedd yn cael ei thaflu o gwmpas gan y tonnau enfawr, cafwyd un eiliad ofnadwy pan dynnwyd y bad achub o dan y tonnau nes bod ei mast o dan ddŵr. Bu rhaid i Dic symud y bad achub o dan gysgod yr Hindlea ar 10 achlysur cyn gallu achub yr wyth aelod o griw, a 35 munud ar ôl i’r olaf neidio i’r bad achub, tarodd yr Hindlea yn erbyn y creigiau a’i chwalu’n deilchion.

Llwyddodd Dic i ennill ei ail fedal aur saithn mlynedd yn ddiweddarach ar ôl bod yn rhan o’r ymgyrch i achub criw y llong Groegaidd, Nafsiporos, oedd wedi colli pwer ac yn rhedeg yn hynod o agos at Ynysoedd y Moelrhoniaid.

Er i’r bad achub cael ei difrodi, llwyddodd Dic a’r criw o Murley Francis, Hugh Owen, Evan Owen, Huw Jones, William Maynard Davies, Capt David Jeavons a’i fab ei hun, David Evans, i achub 10 o’r criw gyda bad achub Caergybi yn achub pump aelod arall.

Pan ddaeth i ymddeol ym 1970, roedd bad achub Moelfre wedi achub 281 o fywydau yn ystod ei 50 mlynedd o wasanaeth.

Yn ogystal â’i ddwy fedal aur, cafodd Dic ei urddo â Medal Arian y Frenhines am ddewrder ar y môr ym 1960 a Medal yr Ymerodraeth Brydeinig ym 1969. Cafodd ei urddo’n aelod o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 1978.

Oriel: Llwybr Cadog

Llwybr Cadog

cadog

Man cychwyn: Gwesty Tŷ Dderw (SH 505858)
Ar y daith: Gary, Mari, Ifan, Lyn, Ceri, Ed, Rhys, Megan a Nel
Amser: Dydd Sadwrn 26 Ebrill, 2014: 1400 – 1545
Tywydd: Braf gydag ambell gawod
Pellter:  4 milltir

Yn ogystal â Llwybr yr Arfordir, mae sawl cylchdaith cerdded ar yr ynys sydd wedi eu henwi ar ôl gwahanol seintiau Celtaidd Ynys Môn a ‘da ni wedi bwrw ati i geisio cwblhau’r rhain yn ogystal â’r Llwybr Arfordirol … ia, dwi’n gwybod fod un her yn ddigon i’r rhan fwyaf o bobl!

Ger Moelfre, mae dau o’r llwybrau, sef Cadog a Gallgo, ac mae’r ddau yn arwain i wahanol gyfeiriadau o Draeth Lligwy. Ond yn hytrach na pharcio ar y traeth, penderfynom ni gychwyn – a gorffen – ein taith ar hyd llwybr Gallgo ym mhentref Moelfre er mwyn cael peint a chips ar y diwedd!

Ar ôl parcio, gyda chaniatâd y perchnogion,  ym maes parcio Gwest Tŷ Dderw dyma droi i’r dde ar y ffordd fawr allan o Moelfre hyd nes cyrraedd y cylchfan a throi i’r chwith gan anelu am Gromlech Lligwy a Thraeth Lligwy.

Yn anffodus, mae’r cymal cyntaf o’r daith yn teithio ar hyd lôn fechan gymharol brysur … dwi’n dweud “yn anffodus” gan fod ambell i yrrwr yn mynd ar wib i lawr am y traeth sy’n golygu fod rhaid i gerddwyr fod yn ddigon effro.

Mae’n bechod fod y gyrrwyr yn mynd ar cymaint o gyflymder gan eu bod nhw, o’r herwydd, yn methu Cromlech Lligwy – bedd sydd wedi ei dyllu i mewn i’r graig a’i gorchuddio gan garreg fawr – yn dyddio o tua 2500CC.

Pan gloddiwyd y safle ym 1909 darganfyddwyd nifer o weddillion o’r cyfnod Neolithig. Ac mae mwy o weddillion hanesyddol i’w gweld ychydig ymhellach i lawr y ffordd wrth basio Din Lligwy, sef cytiau caeëdig sy’n dyddio o’r cyfnod Rhufeinig, ac adfeilion hen Gapel Lligwy.

Wedi cyrraedd Traeth Lligwy, mae modd eistedd a chael panad a chacen o’r cwt tê ar y traeth, cyn troi tua’r dwyrain yn ôl am Moelfre … ac o fan hyn ymlaen does dim rhaid poeni am Gwyndaf Evans a’i gyfeillion gan eich bod chi bellach ar Lwybr yr Arfordir.

Mae’r llwybr yn troellio’n llythrenol, bron, ar hyd yr arfordir gan sicrhau rhai o olygfeydd mwyaf trawiadol yr holl Lwybr Arfordirol draw ar draws Bae Lerpwl.

Wrth agosáu at gofeb llong y Royal Charter, mae hi’n anodd credu, ar ddiwrnod braf o Wanwyn, bod llong wedi’i ddryllio ar y creigiau yma mewn storm enbyd ym mis Hydref 1859 gyda dros 400 o bobl yn boddi, ond mae sawl stori a sawl llongddrylliad yn perthyn i greigiau peryglus Moelfre.

Wedi cyrraedd cyrion pentref Moelfre, mae arwyddion Llwybr y Seintiau yn eich cyfeirio i’r dde tuag at y pentref ond mae’n werth dilyn y Llwybr Arfordirol i’r chwith tuag at Swnt a Phorth yr Ynys er mwyn gweld y cerflun newydd a thrawiadol sy’n rhan o Brosiect Celf ac Amgylcheddol y Swnt.

Ac wrth gerdded i lawr y llwybr o’r Swnt tuag at ganol y pentref … a’r peint cyntaf ‘na yn y Kinmel Arms … peidiwch, ‘da chi, ac osgoi’r llwybr sy’n arwain heibio i Wylfan Moelfre a cherflun godidog Dic Evans yn ogystal â’r cerflun newydd sy’n cofio llongdrylliad y Royal Charter.

Am gopïau o bamffledi Cylchdeithiau’r Seintiau gyrrwch neges at angleseywalks@mentermon.com a ‘dwi’n siwr bydd y pobl hyfryd ym Menter Môn yn fwy na pharod i’w gyrru draw!